Konstytucja 3 Maja: 3 maja i o co naprawdę pyta konsul

Siedem godzin obrad: jak uchwalono konstytucję w 1791 roku

3 maja 1791 roku Sejm Czteroletni (Wielki Sejm, obradujący w latach 1788-1792) uchwalił Ustawę Rządową — dokument, który przeszedł do historii jako Konstytucja 3 maja. Moment wybrano świadomie: wielu przeciwników reformy nie powróciło jeszcze z wielkanocnego urlopu poselskiego. Po siedmiogodzinnych obradach Sejm zatwierdził konstytucję, a król Stanisław August Poniatowski podpisał ją tego samego dnia.

Była to pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie i druga na świecie — po konstytucji Stanów Zjednoczonych z 1787 roku. Nad dokumentem pracowało kilku autorów: sam król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj i Adam Stanisław Krasiński; wśród inspiratorów tekstu wymienia się też włoskiego doradcę Scipiona Piattolego.

Co naprawdę się zmieniło: koniec wolności szlacheckich

Konstytucja zniosła liberum veto — prawo jednego posła do zerwania obrad całego Sejmu — oraz samą praktykę konfederacji; odtąd decyzje podejmowano większością głosów. Zniesiono też wolną elekcję króla — praktykę, która w XVIII wieku okazała się niewydolna: tron stawał się dziedziczny, po śmierci Stanisława Augusta miał przejść na dynastię Wettynów. Wprowadzono również podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą — na wzór Monteskiusza.

Mieszczanie zyskali prawo nabywania ziemi i piastowania urzędów państwowych — wcześniej było to zastrzeżone dla szlachty. Chłopów objęto oficjalną opieką prawa: jeśli właściciel majątku łamał warunki umowy z nimi, chłop mógł zwrócić się do sądu. Ale nie warto przesadzać: konstytucja nie zniosła pańszczyzny, chłopi nie otrzymali osobistej wolności — na to trzeba było czekać jeszcze ponad pół wieku.

Cena za reformy: konfederacja targowicka i drugi rozbiór

Magnaci, przestraszeni wzmocnieniem władzy centralnej, już w 1792 roku zawiązali konfederację targowicką i wezwali na pomoc Imperium Rosyjskie. Rozpoczęła się wojna polsko-rosyjska 1792 roku; król skapitulował i sam przystąpił do Targowicy. Skutkiem było to, że już w kolejnym, 1793 roku, doszło do II rozbioru Rzeczypospolitej — z udziałem Rosji i Prus.

Najdłuższy zakaz: 32 lata jako święto, 39 lat pod zakazem

Tradycja uroczystego obchodzenia rocznicy sięga jeszcze 1792 roku, ale oficjalnym świętem państwowym Dzień Konstytucji stał się dopiero 29 kwietnia 1919 roku — wówczas Sejm Ustawodawczy dopiero co odrodzonego państwa uznał tę datę za święto narodowe. Od 1919 roku uroczystościom towarzyszyła parada wojskowa, a od 1925 roku data zyskała też wymiar religijny — tego dnia ustanowiono święto Matki Boskiej Królowej Polski.

Ale to święto państwowe przetrwało jedynie 32 lata. Władza komunistyczna usunęła Dzień Konstytucji 3 Maja z wykazu dni ustawowo wolnych tą samą ustawą z 18 stycznia 1951 roku, która (w znowelizowanej formie) do dziś reguluje wszystkie 14 dni wolnych w Polsce — tą samą ustawą, o której mowa była w artykule o 1 maja. Zakaz przetrwał 39 lat — dłużej, niż święto oficjalnie istniało przed nim. Mimo zakazu Polacy nadal protestowali: na murach miast przed 3 maja pojawiały się napisy „Niech żyje 3 Maja”, a niektóre rodziny świadomie nie zdejmowały flag państwowych wywieszonych na 1 maja aż do 3-go — mimo ryzyka kar od milicji.

Święto przywrócono do kalendarza ustawą z 6 kwietnia 1990 roku. Pierwsze oficjalne uroczystości odbyły się na Placu Zamkowym w Warszawie — w obecności ówczesnego prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego, tego samego, który jeszcze kilka lat wcześniej stał na czele komunistycznej władzy kraju.

Jak świętuje się dzisiaj

Główne uroczystości państwowe odbywają się przy Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie: zmiana warty honorowej, salwa honorowa i defilada kompanii honorowych. W Krakowie tradycyjny pochód prowadzi z Wawelu na plac Jana Matejki. Od 1990 roku 3 maja to oficjalny dzień wolny od pracy, a razem z 1 maja (Święto Pracy) i 2 maja (Dzień Flagi) tworzy lubianą przez Polaków „majówkę”.

Typowe błędy, których warto unikać:

• Uważanie Konstytucji 3 Maja za „po prostu stary dokument” bez związku ze współczesnym świętem — w rzeczywistości sama data obchodów ma osobną, dramatyczną historię XX wieku.
• Twierdzenie, że konstytucja zniosła pańszczyznę lub dała chłopom osobistą wolność — w rzeczywistości objęła ich jedynie opieką prawa w zakresie umów, nic więcej.
• Mylenie daty, kiedy święto stało się oficjalnym dniem wolnym (1919), z datą samej konstytucji (1791) — różnica wynosi 128 lat.
• Niewiedza, że władza komunistyczna zakazała święta tą samą ustawą z 1951 roku, która do dziś reguluje wykaz dni wolnych.
• Zapominanie o drugim, religijnym wymiarze daty — święcie Matki Boskiej Królowej Polski, ustanowionym w 1925 roku.

Konstytucja 3 Maja to nie tylko „najstarsze święto” na liście: to jedyne z 14, które przetrwało oficjalny zakaz i powróciło. Właśnie ta historia zakazanego i odrodzonego święta odróżnia dogłębną odpowiedź na rozmowie od formalnego „to nasza pierwsza konstytucja”. W trybie „Próbna rozmowa” bota PLTest można przećwiczyć taką odpowiedź z czasomierzem i natychmiastowym feedbackiem.

Najczęstsze pytania