Co mówi ustawa z 1920 roku?

Zgodnie z art. 11 ustawy z 20.01.1920 obywatelstwo polskie traciło się przez nabycie obcego, a wraz z ojcem traciły je dzieci do 18 lat (art. 13, szczegóły w artykule o dzieciach do 18 lat). Ten sam art. 11 ma jednak osobny akapit dla osób obowiązanych do służby wojskowej: mogły one nabyć obce obywatelstwo tylko za zgodą polskich władz, „w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestaną być uważane za obywateli polskich”. Dla USA ktoś był już Amerykaninem, a dla Polski nadal Polakiem.

Wyjątek nie znosi utraty, tylko ją odsuwa. W sprawie II OSK 1115/21 dziadek naturalizował się w USA 13.07.1928 i zachował obywatelstwo polskie, bo nie miał zwolnienia z obowiązku. Utracił je we wrześniu 1933 roku, w dniu 50. urodzin, gdy obowiązek wygasł. Jego syn urodzony w 1925 roku miał wtedy osiem lat i utracił obywatelstwo razem z nim. Dlatego wiek dzieci liczy się na dzień utraty, a nie na dzień naturalizacji.

Kiedy wygasał obowiązek: trzy ustawy po kolei

Granica wieku zmieniała się w tych latach dwukrotnie. Liczy się według ustawy obowiązującej w danym momencie:

OkresUstawaObowiązek wygasał
do 31.08.1938ustawa z 23.05.1924z końcem roku, w którym kończył 50 lat
01.09.1938 – 28.05.1950ustawa z 9.04.1938z końcem roku, w którym kończył 60 lat (art. 12)
od 29.05.1950ustawa z 4.02.1950od 18 do 50 lat włącznie, oficerowie do 60 (art. 9)

Podwyższenie do 60 lat nie przywracało obowiązku tym, którzy już z niego wyszli: kto był wolny z powodu ukończenia 50 lat według dawnych przepisów, nie podlegał ustawie z 1938 roku (art. 189). Mężczyzna urodzony w 1887 roku wyszedł z obowiązku w 1937 roku i wtedy utracił obywatelstwo. Mężczyzna urodzony w 1888 roku 1.09.1938 nadal podlegał obowiązkowi, więc granica przesunęła się dla niego na rok 1948. Dokładny dzień w obrębie roku liczy się różnie: ustawa mówi o końcu roku, a w II OSK 1115/21 sąd przyjął sam dzień 50. urodzin. Jeśli dziecko kończyło 18 lat właśnie w tym roku, policz oba warianty.

Ustawa z 1950 roku znów obniżyła granicę do 50 lat i nie pozostawiła obowiązku szeregowym powyżej 50 lat. Z tekstu ustawy wynika, że dla takiego mężczyzny odsunięta utrata następowała 29.05.1950. Orzeczeń sądowych właśnie w tej kwestii nie znaleźliśmy, więc to nasze odczytanie ustawy, a nie ustalona praktyka.

Jeśli obowiązek trwał jeszcze 19 stycznia 1951 roku

Ustawa z 1920 roku obowiązywała do 18.01.1951 włącznie. Ustawa z 1951 roku, która ją zastąpiła, nie odbierała obywatelstwa za samą naturalizację, a sądy badają status wojskowy przodka tylko do 19.01.1951 (II OSK 1200/20, II OSK 1426/20). Jeśli więc tego dnia obowiązek przodka jeszcze nie wygasł, odsunięta utrata nigdy nie nastąpiła: obywatelstwo zostało i przeszło na dzieci. Według ustawy z 1950 roku dotyczy to szeregowych, którzy mieli wtedy nie więcej niż 50 lat, i oficerów do 60. Dokładnej daty urodzenia jako progu nie podajemy: słowo „włącznie” liczy się różnie i właśnie tu warto policzyć razem z prawnikiem.

Zwolnienie: nie zawsze osobny dokument

Wyjątek działa tylko wtedy, gdy przodek nie miał zwolnienia z obowiązku. Można je było uzyskać na kilka sposobów:

  • do 1938 roku: zwolnienie w związku z ubieganiem się o obce obywatelstwo (art. 90 ustawy z 1924 roku);
  • po 1.09.1938: zwolnienie na prośbę przez powiatową władzę i komendanta rejonu uzupełnień (art. 11 ustawy z 1938 roku);
  • po 1.09.1938 dla mieszkających za granicą: wolny od obowiązku stawał się ten, kto udowodnił obce obywatelstwo, od chwili stwierdzenia tego przez polskiego konsula (art. 10 ust. 1 lit. b). Osobnego wniosku o zwolnienie mogło tu w ogóle nie być.

Stąd rzecz najważniejsza dla Twojej sprawy. W II OSK 1406/21 samego zwolnienia w archiwach nie znaleziono, ale pismo konsula generalnego o tym, że dziadek uzyskał od polskich władz zezwolenie na obce obywatelstwo, sąd uznał za wystarczający dowód i sprawa została przegrana. Sąd dodał, że brak dokumentu nie oznacza, że go nie wydano: archiwa zniszczyła wojna. W II OSK 2838/15 tak samo zadziałało pismo konsula, który zawiadomił Polskę o naturalizacji i prosił o decyzję o utracie obywatelstwa. Z drugiej strony to organ musi co najmniej uprawdopodobnić utratę, a „dokumenty się nie zachowały” nie jest podstawą odmowy (II OSK 1393/10).

Sprawę rozstrzyga więc nie to, czy zwolnienie leży w teczce, lecz czy jest ślad, że polski konsul wiedział o naturalizacji: stwierdził obce obywatelstwo, pisał o zezwoleniu polskich władz albo o utracie. Brak takiego śladu: pozycja mocna. Jest takie pismo konsula: sprawa wyraźnie słabnie.

Jak policzyć dla swojego przodka

  1. Znajdź datę naturalizacji. Gdzie szukać akt w USA, Kanadzie i Wielkiej Brytanii, opisuje artykuł o archiwach naturalizacji.
  2. Weź rok urodzenia przodka i według tabeli powyżej znajdź dzień, w którym wygasał jego obowiązek.
  3. Jeśli obowiązek trwał jeszcze 19.01.1951, do utraty z powodu naturalizacji nie doszło. Jeśli wygasł wcześniej, ten dzień jest datą utraty.
  4. Policz wiek dzieci na dzień utraty. Te, które miały mniej niż 18 lat, utraciły obywatelstwo razem z ojcem, starsze je zachowały.
  5. Zbierz wszystko, co rodzina wie o przodku i polskim konsulacie po naturalizacji: czy zgłaszał konsulowi obce obywatelstwo, czy prosił o zezwolenie lub zwolnienie, czy zachowały się pisma konsula na jego temat. Od tego zależy siła sprawy.
  6. Osobno sprawdź, czy przodek nie służył w obcym wojsku: to inna podstawa utraty, przed którą wyjątek wojskowy nie chroni. O wojsku i Selective Service jest osobny artykuł.

Przykład. Przodek urodził się w 1905 roku, naturalizował się w USA w 1929 roku, syn urodził się w 1935 roku. 19.01.1951 przodek miał 45 lat, obowiązek nadal trwał, więc obywatelstwa polskiego nie utracił, a syn je zachował. Jeśli natomiast przodek urodził się w 1887 roku, utrata nastąpiła w 1937 roku i wszystkie jego dzieci poniżej 18 lat w tym dniu utraciły obywatelstwo razem z nim. Z takim wyliczeniem składa się do wojewody wniosek o potwierdzenie obywatelstwa, a z zagranicy przez polskiego konsula; czym różni się on od Karty Polaka, wyjaśnia artykuł o dwóch procedurach. To robocza wersja, nie gwarancja: trudny przypadek warto pokazać prawnikowi.

Łańcuch się przerwał? Zostaje Karta Polaka

Jeśli obywatelstwa nie da się potwierdzić, polskie pochodzenie nadal otwiera drogę do Karty Polaka, a tam czeka Cię rozmowa z konsulem. Bot przygotowuje do niej: 750 pytań z historii, kultury i tradycji Polski, jak na prawdziwej rozmowie.

Wypróbuj w bocie →

Źródła

Najczęstsze pytania

Pradziadek naturalizował się w USA w latach 20. i nie służył w wojsku. Czy zachował obywatelstwo?

Zależy od roku urodzenia. Jeśli 19.01.1951 jego obowiązek nadal trwał i nie miał zwolnienia, do utraty nie doszło. Jeśli wygasł wcześniej, obywatelstwo zniknęło tego dnia, a wraz z nim u dzieci poniżej 18 lat.

W aktach naturalizacyjnych nie ma zwolnienia. Czy to znaczy, że obywatelstwo się zachowało?

Niekoniecznie. Po 1938 roku zwolnieniem mogło być samo stwierdzenie obcego obywatelstwa przez konsula, a pismo konsula sąd uznaje za dowód (II OSK 1406/21, II OSK 2838/15). Liczy się, czy konsul wiedział o naturalizacji przodka.

Czy wyjątek działa, jeśli polska linia biegnie przez kobietę?

Nie. Dotyczy tylko mężczyzn, na których ciążył obowiązek wojskowy. Dla linii żeńskiej obowiązują inne zasady i decydująca staje się data ślubu.

A jeśli przodek służył w armii USA?

To osobna podstawa utraty (art. 11 pkt 2) i wyjątek wojskowy przed nią nie chroni. Rejestracja w Selective Service nie jest służbą; szczegóły w artykule o Selective Service.

Redakcja PLTest

Przygotowujemy materiały na podstawie oficjalnych źródeł — tekstów ustaw z ISAP, wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyjaśnień gov.pl — i sprawdzamy każdy fakt prawny przed publikacją. Pytania w bazie PLTest są zweryfikowane na doświadczeniu setek użytkowników, którzy już przeszli rozmowę z konsulem.