Nie pierwsza próba: Poznań 1956, Marzec 1968, Grudzień 1970
Sierpień 1980 roku nie był pierwszym protestem przeciwko władzy komunistycznej w Polsce — i nie pierwszym, który władza próbowała stłumić siłą. W czerwcu 1956 roku w Poznaniu robotnicy zakładów „Cegielski” wyszli na strajk o obniżenie norm produkcyjnych i podwyżkę płac; demonstrację rozpędzono czołgami, zginęło od 57 do 70 osób. W marcu 1968 roku protesty studenckie po zdjęciu ze sceny „Dziadów” przerodziły się w zakrojoną na szeroką skalę antysemicką kampanię władzy, która zmusiła tysiące polskich Żydów do emigracji. W grudniu 1970 roku w Gdańsku i Gdyni robotnicy stoczni wyszli na strajk przeciwko nagłej podwyżce cen żywności tuż przed świętami Bożego Narodzenia; wojsko otworzyło ogień, zginęło około 45 osób, a pierwszego sekretarza KC PZPR Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek.
Każdy z tych protestów został stłumiony — i żaden nie pozostawił po sobie organizacji zdolnej przetrwać kolejne uderzenie władzy. Sierpień 1980 roku okazał się inny.
17 dni w Stoczni Gdańskiej: „21 postulatów”
14 sierpnia 1980 roku robotnicy Stoczni Gdańskiej im. Lenina ogłosili strajk — bezpośrednim powodem było zwolnienie suwnicowej Anny Walentynowicz, działaczki Wolnych Związków Zawodowych, na kilka miesięcy przed jej emeryturą. Do południa strajkowało już około 12 tysięcy z 17 tysięcy pracowników stoczni. Przywódcą strajku został elektryk Lech Wałęsa.
17 sierpnia Międzyzakładowy Komitet Strajkowy uchwalił dokument, który przeszedł do historii jako „21 postulatów”: uznanie niezależnych związków zawodowych, prawo do strajku, wolność słowa i prasy, uwolnienie więźniów politycznych, podwyżkę płacy minimalnej i budowę pomnika ofiar Grudnia 1970. Strajk trwał 17 dni — od 14 do 31 sierpnia.
Porozumienia, które uznały niemożliwe
30 sierpnia porozumienie podpisano w Szczecinie, 31 sierpnia — w Gdańsku (najbardziej znane z czterech, podpisane przez samego Lecha Wałęsę), 3 września — w Jastrzębiu-Zdroju, 11 września — w Hucie Katowice. Po raz pierwszy w historii bloku komunistycznego władza oficjalnie uznała prawo do niezależnego związku zawodowego. 17 września przedstawiciele komitetów zakładowych uchwalili wspólny statut ogólnopolskiej organizacji „Solidarność”, a 10 listopada 1980 roku Sąd Najwyższy w Warszawie formalnie zarejestrował Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” (NSZZ „Solidarność”).
Jesienią 1981 roku organizacja liczyła niemal 10 milionów członków — największy związek zawodowy na świecie w tamtym momencie. Moralnego wsparcia ruchowi wkrótce udzielił i nieoczekiwany sojusznik: w październiku 1978 roku krakowski kardynał Karol Wojtyła został pierwszym słowiańskim papieżem od 455 lat, a jego pierwsza pielgrzymka do Polski w czerwcu 1979 roku zgromadziła miliony ludzi i pokazała władzy realną siłę Kościoła i społeczeństwa.
Nie kończ na artykule
W bocie — 750 pytań w formacie prawdziwej rozmowy z konsulem, natychmiastowy feedback i egzamin próbny. Wypróbuj za darmo.
Sprawdź swój poziom →13 grudnia 1981: stan wojenny
13 grudnia 1981 roku o 6 rano generał Wojciech Jaruzelski ogłosił w radiu państwowym stan wojenny. Tego samego ranka w całym kraju odłączono łączność telefoniczną, żołnierze i milicja zajęli strategiczne obiekty, a „Solidarność” zdelegalizowano. Ponad 10 tysięcy działaczy ruchu internowano bez wyroku sądu, wprowadzono godzinę policyjną. Stan wojenny trwał 586 dni — formalnie zniesiono go dopiero 22 lipca 1983 roku.
W tym samym 1983 roku Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla — za pokojową walkę o prawa pracownicze. Sam nie pojechał do Oslo, obawiając się, że władze nie pozwolą mu wrócić do Polski; nagrodę w jego imieniu odebrała żona Danuta.
Okrągły Stół i koniec komunizmu
Rozmowy Okrągłego Stołu między władzą (Jaruzelski, Kiszczak) a opozycją/„Solidarnością” (Wałęsa) trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku w Warszawie. Strony uzgodniły legalizację „Solidarności” i przeprowadzenie częściowo wolnych wyborów: 65% miejsc w Sejmie pozostawało zarezerwowanych dla PZPR i sojuszników, a cały nowo utworzony Senat liczący 100 miejsc wybierano w pełni wolno.
4 czerwca 1989 roku w wyborach „Solidarność” zdobyła 99 ze 100 miejsc w Senacie i wszystkie 161 wolnych mandatów w Sejmie — pierwsze takie wybory od 1939 roku. 24 sierpnia Sejm desygnował na premiera Tadeusza Mazowieckiego — pierwszego niekomunistycznego szefa rządu w Polsce od 45 lat; jego gabinet złożył przysięgę 12 września 1989 roku. Rok później, w 1990 roku, prezydentem Polski wybrano Lecha Wałęsę.
Od związku zawodowego do państwowego dnia pamięci
Samo wydarzenie stało się państwowym dniem pamięci dopiero w 2005 roku — ustawą z 27 lipca Sejm ustanowił Narodowy Dzień Solidarności i Wolności na 31 sierpnia, rocznicę podpisania porozumienia gdańskiego. Po raz pierwszy obchodzono go w tym samym roku, na 25-lecie porozumień, główne uroczystości odbyły się w Gdańsku.
W odróżnieniu od 14 oficjalnych dni wolnych, omówionych w poprzednich artykułach serii, 31 sierpnia to zwykły dzień roboczy: to dzień pamięci, a nie dzień wolny od pracy. Taki sam status ma na przykład Dzień Flagi 2 maja.
Typowe błędy, których warto unikać:
- Uważanie, że „Solidarność” zarejestrowano oficjalnie od razu po podpisaniu porozumienia gdańskiego 31 sierpnia — w rzeczywistości rejestracja przez Sąd Najwyższy nastąpiła dopiero 10 listopada 1980 roku.
- Mylenie Grudnia 1970 (rozstrzelanie robotników w Gdańsku i Gdyni, upadek Gomułki) z Sierpniem 1980 (powstanie „Solidarności”) — to dwa różne wydarzenia o różnym skutku.
- Myślenie, że stan wojenny ostatecznie zniszczył „Solidarność” — ruch zszedł do podziemia i zalegalizował się ponownie po Okrągłym Stole 1989 roku.
- Nazywanie wyborów z 4 czerwca 1989 roku w pełni wolnymi — 65% miejsc w Sejmie było zarezerwowanych dla komunistów, w pełni wolny był tylko Senat i pozostałe 35% Sejmu.
- Twierdzenie, że 31 sierpnia to oficjalny dzień wolny. Prawnie to zwykły dzień roboczy, dzień pamięci.
„Solidarność” to ruch, który zaczął się od strajku jednej stoczni, a zakończył upadkiem komunizmu w całej Europie Środkowej. Właśnie ten dystans między 17-dniowym strajkiem a upadkiem całego systemu odróżnia dogłębną odpowiedź na rozmowie od formalnego „to związek zawodowy Wałęsy”. W trybie „Próbna rozmowa” bota PLTest można przećwiczyć taką odpowiedź z czasomierzem i natychmiastowym feedbackiem.
Najczęstsze pytania
Z czym kojarzy się sierpień 1980 roku w Polsce?
Z powstaniem niezależnego związku zawodowego „Solidarność” na podstawie porozumień gdańskich, które zakończyły 17-dniowy strajk w Stoczni Gdańskiej. Jej lider Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla w 1983 roku.
Czym są „21 postulatów”?
Dokument uchwalony 17 sierpnia 1980 roku przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Stoczni Gdańskiej — żądania uznania niezależnych związków zawodowych, prawa do strajku, wolności słowa i uwolnienia więźniów politycznych.
Czym był stan wojenny z 1981 roku?
13 grudnia 1981 roku generał Wojciech Jaruzelski ogłosił stan wojenny — zawieszono prawa obywatelskie, zdelegalizowano „Solidarność”, tysiące działaczy internowano bez wyroku sądu. Zniesiono 22 lipca 1983 roku, po 586 dniach.
Czym był Okrągły Stół?
Rozmowy między władzą komunistyczną a „Solidarnością”, trwające od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 roku w Warszawie. Efekt — legalizacja „Solidarności” i częściowo wolne wybory 4 czerwca 1989 roku.
Czy 31 sierpnia jest oficjalnym dniem wolnym w Polsce?
Nie. To Narodowy Dzień Solidarności i Wolności — dzień pamięci ustanowiony ustawą z 2005 roku na cześć podpisania porozumienia gdańskiego, ale nie dzień wolny na mocy ustawy o dniach wolnych od pracy.